JAN

Îbrahîmê Xaşxaşe

Rojî, sere ko yê Albatî ra, a şawaqê şodirî de kî bi huyayîşe de gulinî çim şiknay bî re xozayî. Tîjîya şodirîya ke zê azebê de eşîre reqesîyene, hedî,hedî dewecêr şeqetîyê û bi eşq eşt ra şeherê Sîlwanî ser. Xoza, newe de bîybî têra. Vîçê vîça milçikan û qaqê qaqa teyrûturî kewtî bî têmîyan. Vengê xuşîna axwa dere û derxulayan û silto sadeyîna asmenê keweyî, morê xo dabî ra şodirî ra.
Ê atmosferî de xoza bîybî serxoşê eşqî. Tovatene her ca ra eşq herekîyene.


Xezale, seba ke hewnê xo yê xorî ra newe de waştîbî ra, hona tewlêhewnê bîye. Têdima çend dolimî bawişkê xo ardî ra we, çimê xo yê kewkunî mîştî dayî û bêmade sewkî sera nîşte ro. Xemgîn, xemgîn dolime nata bota nîya da, axîna xo anite we, destê xo kerdî cebe xo û saysîya Kapê xo kerde. Kap î cebe xo de bî. Xezale û Delale xo mîyan de kayê tewşî, kayê goge kî kaykerdene, la “kayê Kapa” ra zederî heskerdene.“Kayê Kapa” de zederî Xezale serkewte bîye. A şand de, herdîman ancîya pîya kayê kapa kay kerdîbî, lê na dolime kî têdima hîre dolimî Delale bîbî serkewte.

Seba ke şand de hevala xo Delale verba ayê de, hîre dolimî têdima “kayê Kapa” de serkewte bîybî, heybetane hersî ra hewnê Xezale heremîyay bî. Hona zaf hersin bîye, çare xo çîne bî, ayê gereke qesasê xo biguretene. Dolimena kapî cebê xo ra vetî, kulma xo de şimednayî û Kapa ra “Kapê mine rindekî nebo, nêbo şima mi ewro maçup kere. Ma ewro gereke serkewte bîme ha..!” vat, Kapê xo kerdî ceve xo û waşte ra payan ser. Bi ê hewayî, fanolîya keska kê mayê sewetanê rojbîyîna ayê ci rê bi destanê xo viraştî bî, dê xora û bi bejna xo ya qijkêke reqesîye û şîye verê çeberê hevala xo Delale ke, hevala xo de kayê kapa kay bikero. A şodir de, seba ke pîze xo mird kere û tayê biarasîye ra, “qaçaxçî” amay bî çeyê cîrane Xezale. Cîrane Xezale, seba ke “meymanê heqî” ye, çevere xo ci re kerdî bî ra û xo re kerdî bî meyman. (Adet û tore de, meyman qebul nêkerdene hem ayib bî, hem kî zaf xirab bî. Çimke, tore de “meymanê heqî, sifatê heqî” amene hesabnayêne).

Pî û maya Delale bi têlaş meymanan re ara/taştîye amade kerde, ci re sifre na ro û meymanan ara xo kerdene. Tonevana seba ke “qaçaxçî” ame çeyê cîrane Xezale, xebere resta qereqolî. Xezala fîstan guline û xeyal rengîne her çî ra bêxeber dolimena da çeverê çeyê hevala xo ra.

Maya hevala xo ke vejî ye tever, Xezalê qirika xo pak kerde û ebî vengê de nermik maya hevala xo ra, “Amika Xece, Delale ra vaje ez aye sera vindetîya, wa bero tever” vat. Maya Delale bi rî huyayîş sere xo hejna, “temam Xezala mi, Delale kincê xo de xo ra, wa rîyê xo kî bişûyo û bero“ vat û peyser şîye leyê çena xo “dika mi, Xezale verê çeberî de to sera vindetîya taye rew ke” dolimena vat çena xo ra. Xezale vere çeberê çeyê hevala xo de, kemere sera nîştî bî ro û hona hevala xo sera vindete bîye.

Çi hef ke demê de kilmek ra dima bêvengîya şodirî, bi vengê repê repa potînane eskeran heremîya. Xaftila bî haybîrê û axirşêr, eskeran û tîmanê taybetan eşt ra taxê û çeyê cîranê Xezale ser û dormelayê çeyê Delale de sîper/muterîs de cayê xo guret.


Xezale kê ê çekdarê qafiktelekinî û eskerî dî, ci ra terse û bi hewar û gazî yê peyser cere y/ra û bi lezê şîye pirosîye maya xo ra. “Ne kamê, çikê çitabayê, ma ra çi wazene, çira dormelayê banê hevala mi Delalê gureto?” bi qisawetê, maya xo ra perskerd.
Xezale, tovana waqata kê êna ayê ser hiskerdîbî. Maya xo virara xo ya qijkekê de pêt şimidne û “Dayê mi ca mêverde hênîyo?” vat, bi xof û firqanê xo zirçe û zirçe. (Maya Xezale seba ke “qaçaxçî” çeyê cîrana ayê de bî, zanitene). Çimê maya Xezale bî pir, verê xo çarna çeyê cîrana xo û ”Heq belayê xo şima do lawo, ma şima kotî ra amayî û xo soyna ma” zawtî dayî “qaçaxçî”yan ra. Ters û hersê xo ver ofka xo alozîyê qirike ra û çiman ra peser, peser hesîrê xo rijîyayî seneyî ser. Maya Delale bi telaşe meymanan re ara kerdîbî hazir, meymana hona sifre de ara xo kerdene. Bi ê vengê eskeran, loqmî alazîyayî qirika meymanan ra. Kulî/peroyî matê jûbînî mendî bî sifreyî sera. “gelo, zerê nem sahate de kamî xebere da bî qereqolî..!?” bi hers jûbînî ra persayî.

Delala ke waştene şoro tever leyê hevala xo Xezale, bi ê vengê eskeran şemiga çevere teverî ra bi xofê de girs pêyser cere ra şîye prosîye maya xo ra û berbe. Peruyînî hebetan ra bîbî şaş mendîbî. Çimê peroyîne cîranan çeyê Delale (sera bî) de bî. Tayîna tersonik,tersonik kobê penceran ra, tayînan kî durî ra pê bananê xo ra nîya dene û seba ke kesî re çîye mebo,kes merone kîştene, xo bi xo dîwa kerdene.

Qomutanê eskeran peynîya muterîsê xo desî ra serê xo dolimena kerd berz, eskerê ke pê muterîsan de bî, qontrol kerdî, megafonê destê xo ard ra verê fekê xo û bi hersê de xeşîmî,“ kese ke hona zerê çeyê xo nêkewte, çapik zerê çeyane xo kuyê û heyanî emrê mayê diyemînî kes mevejîyone tever” emir da dewija. Dewije ke tewer debî, ebi lezê kewtî zere. Qomutanî nîya da ke herkes kewto zerê çeyê xo, megafonê xo dolimena berd verê fekê xo, verê xo çarna ra çeyê Delale û “qaçaxçîyan” ra “dormê şima amo guretene, verde zaw û zêç vejîyo teber, dima kî zerê ponc deqa de şima destanê xo serê xo sera bîya re pêser û bi dore jû bi jû vejîye re teber û teslîme edeletê dewletê be“ peşkeşê ci kerd.

Ebi peşkeş kerdena qomutanî tayê “qaçaxçî”yan xo mîyan de “gelo no ma mêxapno? Ma ke zaw û zêç (mulxitê çeyî) ruşnayî tewêr beno ke eskerî adir bikere û ma bine banî de bikişe. Seba pawîtîna xo zaw û zeçî meruşnîme tever“ vatene. Tayîna kî “rîyê ma ra wayîrê çeyî zerar mevîne, ê şore, ma kî înan dima vejîme tever û teslîme eskerî bîme” vatene jûbînî ra.

Sîluse, sîlusa, deqîqe deqîqa fetelnene. Tovatene kesî helm neguretene û nedene. Goşê herkesî çekdaranê qafiktelikan,eskeran û qomutanî de, çîmê xo kî çeyê Delale de bî. A bêvengîye de derzîne ke bigine wara, vengê derzîne bîle nêamene heşnayene. “Qaçaxçî”yan mîyan ra jû yê de herdîş sipeyînî mudaxalê hevalane xo kerd û bi vengê de hersinî “Lawo, şaş mefikrîyene, qa ma top û tifangî nîyarde ke şima nîya tersene. Ma de şekir û çayî teyna este. Na derheq de tecruba mi esta, şima vindere ez înan de qesê kena û na mesela bêqeza hal kena“ vat û hewalê xo tayê kerdî asan.

“Qaçaxçî”yê herdîş sipeyînî, camê kulînde kerd ra û bi vengê de berz” tamam komutanim, bîze ateş etmeyîn, dedîğin gibi önce ev halkı, ardında da biz ellerimizi başımıza koyup dışarı çıkarız “ “Temam qomitanê mi, adire ma mekere zê ke to vat, veren de mulxîtê çeyî, dima kî ma destane xo sere xo serde giredanîme û bi reze vejînîme tever” peşkeşê qomutanî kerd.

Beçikê eskeran tetig de, çimê xo kî çeberê çe Delale de bî. Xaftila çeber ebi çizeyîne ame rakerdene. Verende Delale û birayê xo, dima kî mayê û pîyê xo vejîyayî tewer. Qomutanî “verba mi bere“ vat çarmînan ra. Delale henî tersay bî ke zirçe zirça xo bîye, tersan ra lerzene. Deste maya xo pêt guretî bî. Çarmîna kî bi lezê cawo ke qomutanî nîşan da bî, heyanî uja şî û vindetî.

Qomutanî jû eskerî ra “ Nîna bere dot û leyê de vinde.” Vat. Eskerî ê guretî berdî hetê peyenî û uja leyê înan de vinet. Dorê amay bî “qaçaxçî”yan. Qomutanê qereqolî megafonê xo, xo dest de pêt şimidna, bi hersê de xeşîmî qirika xo kerde pak û dolima peyene, “destanê xo serê xo serde bîyare pêser û têdima jû bî jû vejîye re tever” peşkeşê ci kerd. Îna kî destê xo serê xo ser de pêt ardî re peser û poncmîna kî têdima vejîyayî tever. Qomutanî, bi vengê de berzî û hersinî “bi a qeyde bere vere desî de vinde re û bi dorê xerca tumananê xo, kincanê xo vecere” vat ci ra. “qaçaxçî” têdima ca wo ke qomutanî îşaret da bî, vera ujayî şîyêne. Beçika eskeran hona tetigê tifangî de, çîmê xo kî îna sera bî. Sîya xofî morê xo da bî ra demî ra. Eskerî “qaçaxçîyan” ra, “qaçaxçî” kî eskeran ra tersene. Tersan ra pirte, pirta qelbê esker û“qaçaxçîyan” bîye...

Destê “qaçaxçîyan” serê xo ser de, cawo ke qomutanî vatîbî hedî hedî vera ujayî şîyene, ke xaftila linga jû “qaçaxçî” gine kemere ra û tepelekî bî. E atmosferî de, tesîre tersî ra beçika eskerîya ke tetig de bîye, bêîrade xo tetig anit û adire “qaçaxçîyan” kerd, xaftila bî haybîre û axirşer. Hama uja de jû“qaçaxçî” bî bîrîndar. Tam kî a dem, serê taxê de helîkopterê asa. Tonevana nem sahate rawer, seba ke eskerî bere hetkarîya înan, qomutanê qereqolî xebere da bî merkezê qişla. Helîkopterî ra ke eskera a manzara dîye, îna kî cor ra adirê “qaçaxçîyan” kerd. Qomutane eskera bi megafonî çiqas ke “ateş kes”, “adir biberne” vat kî, bêfayde bî. Helîkopterî ra adir nêbirîyene, habîre adir kerdene. Ê haylemeyî de jû “qaçaxçî” ancîya peyser rema û kewt çe Delale. “Eskerî ma xapitîme“ vat û keleşê xo yo ke kulînde de dabî we guret û adire eskerî kerd. Endî îş îş ra verdî bî ra, eskeran helîkopter ra, tîman kî peynîya muterîsanê xo ra adire çeyê Delale kerdene. Vengê guvê,guva gulan/qerqeşunan, virê, vira helîkopterî û vengê tîmanê taybêtan (özel tîmler) û “qaçaxçî”yan kewtî bî têmîyan. Henî bîbî kê, taxê û çe yê Xezale bî xan û xirabe û o“qaçaxçî” kî bine banî de kîşîya.

Hewarê zaw û zeçan, hewarê dayikan, berwayîş, nalenayiş û zîbayişan erş û êla qule kerd çimê roje de. Hukmê merdîşî ancîya xo sera toz qîlozkerdî bî û morê xo da bi ra rojê ra. Têf û dumaxî her ca hesîr guretîbî.

Ê haylemê yî zaf nêonit, na dolime qerqeşune adres perskerdîbî. Çi hêf ke qerqeşuna kambaxê amay bî û canê Xezale yê qijkêkî de halen viraştî bî. Maya Xezale kê, Xezale gonîn dîye firqanê de henen kerd ke, hebetan ra hard û asmên lerza. Xezale kerde virana xo, destê xo kerdî ra û bi janê de giranî “eyyy xweda/xuda, wa çi zulimê, wa çi tofanê dibaren me ser. Edî bes nine xuda, edî bes nine..!?/ “Ya xweda/xuda no çi zulimo, no çi tofano ti ma sera varnena. Ma endî bes nîyo xuda, ma endî bes nîyo.!? “ zîbe û zîbe.

Xezala rojê sîyayê virana maya xo de zê milçikê/çuçikê zirçe, zirçe û can da. Peynîya rojê de,“qaçaxçî” yan ra jû bî bîrîndar, di kesî kî kîşîyayî.

Dawîye de, fîstanê Xezale wo çeqer okê ebi gonîya Xezale bîbî nêm sur û fanolîya xo ya keskê, pî û maya Xezale re yadîgar mendî, jû kî janê xo.

Berlîn, 03.02.2021

Şahîya Kulturê Kirmancan